4 - تاثيرپذيرى مسلمانان از فلسفه‌هاى شرقى و فرهنگ‌هاى ديگر در طرح برخى از انديشه‌هاى انحرافى و غلوآميز نظير حلول ، تناسخ ، و ناميرايى امامان . « 1 » از تكيه بىضابطه و افراطى بر عنصر اخذ و اقتباس نيز نبايستى چشم پوشيد . اغلب صاحبان اين ديدگاه ، با جست‌وجو و ادعاى كشف برخى از شباهت‌هاى اعتقادى مسلمانان با غيرمسلمانان ، بسيارى از مبانى و انديشه‌هاى فرق اسلامى را ، البته به گونه‌اى جهت‌مند ، برگرفته از قلمرو خارج از اسلام دانسته‌اند . « 2 » مشكل اساسى صاحبان اين نگاه آن است كه براى خلاقيت‌هاى فكرى مسلمانان و اوضاع سياسى صدر اسلام اهميتى قائل نشده ، به ظرفيت تكثرپذيرى مبانى فرهنگ اسلامى و جوامع مسلمانان توجهى نداشته‌اند . اين ديدگاه بيشتر از سوى مستشرقان و نويسندگان غربى مطرح شده است ، اما بسيارى از نويسندگان اسلامى نيز به آن گرايش پيدا كرده‌اند . « 3 » اين در حالى است كه شواهد و قراين زيادى خلاف آن را ثابت كرده است . « 4 » اگر بخواهيم به همهء گزارش‌هاى اين نگاه افراطى پاىبند باشيم ، نمىتوان هيچ انديشه‌اى در ميان مسلمانان يافت كه به نوعى برگرفته از بيگانگان و اديان و مكاتب يهودى ، مسيحى ، مجوسى و يونانى و هندى نباشد . « 5 » جالب آنكه گاه آبشخور دو انديشه متضاد به يك منشأ خارجى و گاه يك طرز تفكر اسلامى به دو منبع جداگانه و خارج از قلمرو اسلام نسبت داده

--> ( 1 ) . گردآورى و گزارش خلاصه‌اى از اين موارد را به نقل از منابع بنگريد : صابرى ، تاريخ فرق اسلامى ، ج 1 ، ص 25 - 29 . ( 2 ) . ابو زهره ، تاريخ المذاهب الإسلاميه ، ص 174 ، 124 ، 107 ، 100 ؛ احمد امين ، ضحى الإسلام ، ج 1 ، ص 233 به بعد ، زهدى جار الله ، همان ، ص 30 و 31 ، 38 - 44 ، 90 - 94 . ( 3 ) . براى مثال نك : ابن تيميه ، اقتضاء الصراط المستقيم ، ص 10 به بعد ؛ مقدمة فى أسباب اختلاف المسلمين و تفرقهم ، ص 121 - 125 . نشار ، همان ، ج 1 ، ص 291 - 302 ، عبد الحميد ، عرفان ، دراسات فى العقايد و الفرق ، ص 142 ، 164 . ( 4 ) . صائب ، عبد الحميد ، تاريخ الإسلام السياسى و الثقافى ، ص 29 - 42 . ( 5 ) . همان ص 30 - 34 .